Nöbetçi Eczaneler
✍ | Prof. Dr. Haldun Güner‘in kaleminden
Üniversitenin cerrahi bölümlerinde, hocaların görünmez sıkıntılardan biri de, basit görülerek asistanlara devredilen işlemlerdir. Ameliyatlarda asistanların, “hocam siz istirahat edin gerisini biz yaparız” teklifleri hep olur. Zor bir ameliyatta, giderek yorulmuşsunuzdur, ‘biraz dinlenmek iyi gelir’ diyerek kalan işleri asistanlara bırakırsınız. Bu gibi işler devamlı tekrarlanır olunca, hocalara giderek az iş düşmeye başlar ve böylece kaçınılmaz olarak hocalarda gerileme de başlamış olur.
Buna benzer yaklaşımlar endüstride de oluyor. Ucuz iş gücünün bulunması ve yapılacak işlerin bir yerde ’pis ve meşakkatli işler’ olması yüzünden, pek çok üretim işi halen Çinlilere devredilmiş durumda. Bunlardan biri de nadir toprak elementleri.
Nadir toprak elementleri (NTE) üretimi; elektrikli araç motorları, rüzgâr türbinleri, akıllı telefonlar ve savunma sanayii için kritik öneme sahip 17 elementin cevherden ayrıştırılması sürecidir. Bu elementler doğada dağınık halde bulunur; kırma, öğütme ve karmaşık kimyasal- metalürjik proseslerle saflaştırılırlar. Çin, küresel üretim ve işlemenin yaklaşık %70’ini tek başına kontrol etmektedir.
Dünya nadir toprak elementleri (NTE) üretiminde Çin, yıllık 270.000 ton civarındaki üretimiyle mutlak lider konumunda. Onu sırasıyla ABD (45.000 ton), Myanmar, Avustralya ve Madagaskar takip etmektedir.
En çok üretim yapan ülkelerin (ton cinsinden) yaklaşık sıralaması şu şekildedir:
Çin: ~270.000 ton
Amerika Birleşik Devletleri: ~45.000 ton
Myanmar: ~30.000 ton
Avustralya: ~20.000 ton
Madagaskar: ~7.000 ton (internet)
Çin, üretim kapasitesinin yanı sıra küresel işleme ve arıtma süreçlerinde de pazarın çok büyük bir bölümünü kontrol etmektedir.
Nadir toprak elementleri (NTE); savunma sanayisi, elektrikli araçlar, rüzgar türbinleri ve akıllı telefonlar gibi yüksek teknoloji sektörlerinin omurgasını oluşturur. Özellikle güçlü mıknatıslar, şarj edilebilir bataryalar, tıbbi görüntüleme (MR cihazları), fiber optik kablolar ve hassas elektronik bileşenlerin üretiminde vazgeçilmez bir rol oynarlar.
Bu elementlerin endüstriyel ve teknolojik olarak öne çıkan kullanım alanları :
Güçlü Mıknatıslar: Elektrikli araç motorları, sabit diskler, rüzgar türbinleri ve hoparlörlerde ağırlıkla neodimyum ve samaryum gibi elementler kullanılır.
Elektronik ve Ekran Teknolojileri: Akıllı telefonlar, televizyonlar ve LED aydınlatmalarda canlı renkler ile yüksek görüntü kalitesi elde etmek için evropiyum ve itriyumdan yararlanılır.
Yeşil Enerji ve Bataryalar: Çevre dostu teknolojilerde, hibrit ile elektrikli araçların nikel metal hidrit (NiMH) bataryalarında lantan, seryum ve neodim gibi elementler kritik bileşenlerdir.
Savunma Sanayisi: Güdümlü füze sistemleri, radar teknolojileri, uçak motorları ve askeri iletişim donanımlarının üretiminde prometyum ve skandiyum gibi özel elementler tercih edilir.
Tıp ve Sağlık: Kanser tedavisi, lazer cerrahisi ve MR (Manyetik Rezonans) cihazı gibi ileri tıbbi görüntüleme teknolojilerinde lutesyum ve gadolinyum öne çıkar.
Gelişmiş ülkeler, özellikle Avrupa ve Japonya, (NTE lerin elde edilmeleri zor ve zahmetli olduğundan), işin kolayına kaçarak, bunları Çin’den temin etmeye yöneldiler ve işte bu yüzden de, Çin’e muhtaç haler geldiler.
Japonya’nın Taiwan konusundaki Çin karşıtı olan tutumu nedeniyle, Çin hükümeti Japonya’ya NTE satışını yasaklayınca Japonlar harıl harıl eski ve kullanılmayan cihazlardan NTE elde etmenin derdine düşmüş durumda. Madenciler, ‘en yoğun maden cevheri hurdalardan bulunur’ diye boşuna söylememişler. Şimdilerde, Japonların büyük klima üreticilerinden olan Mitsubishi firması, eski ve hurdaya çıkmış olan klimaları toplayarak onlardan yeniden NTE elde ederek eksikliğin en azından bir kısmını kapatmaya çalışıyor.
Türkiye’nin nadir toprak elementleri stratejik olarak neden önemli?
Türkiye, Eskişehir Beylikova bölgesinde tespit edilen 694 milyon tonluk rezervle dünya genelinde büyük bir potansiyele sahip konumdadır. Çıkarılan cevherleri endüstriyel boyutta işlemek ve rafine etmek amacıyla kurulan tesis yatırımları ile Türkiye’nin küresel tedarik zincirinde stratejik bir oyuncu olması hedeflenmektedir (Investing News Network 7.2. 2025)
Beylikova NTE madenlerini kendimiz işletebilirsek ne ala. Tembellik edip te, başkalarına devredersek, günün birinde bugün Avrupa, ABD ve Japonya’nın düştüğü durumlara biz de düşüveririz.